געשטאַלטן פון אַמאָליקע אידן געצייכנט דורך דעם קינסטלער סטיווען פּינקערס.
איך ווייס נישט, ווי אַזוי דאָס איז געשען, ווי אַזוי ס'איז מיר גאָר איינגעפאַלן אַזאַ געדאַנק צו נעמען מיינע בלוטיקע געלטער און זיי אָנטרויען אַ באַנק! אָבער עס איז געשען. מוצאי=חנוכה פון היינטיקן יאָר האָב איך גענומען מיינע שווער פאַרהאָרעוועטע געלטער — מיינע צוואַנציק דאָלער — און זיי אַוועקגעטראָגן אין באַנק אַריין, און אָנשטאָט געלט — ל ע ב ע ד י ק געלט, וואָס מען קען מיט דעם קויפן וואָס מען וויל, האָב איך געקראָגן עפּעס אַ גרין ביכעלע. צונויפגעלייגט אין אַ געל קאָנווערטל, און — דאָס אַלץ.
אַזוי גיך ווי איך האָב געקראָגן ס'ביכעלע, האָב איך אַ קוק געטאָן אינעווייניק און... ס'איז מיר פאַרקילט געוואָרן וואו איך האָב געהאַט אַ טראָפּן בלוט. וואָס איז דאָס פאַראַ מין געשריפטס? און ווי אַזוי וועט ער עס קענען איבערלייענען? און פון וואַנען ווייסט ער, אַז ס'מאַכט צוואַנציק?... "איי!" — האָב איך געטראַכט — "עפּעס געפעלט מיר נישט דער גאַנצער עסק!"... און איך בין צוגעלאָפן צום פענצטערל, אַוועקגעשטופּט דעם אידן, וואָס איז געשטאַנען אין ריי און אַריינגעשריען צו דעם בחורל דאָרטן אינעווייניק. "העי!", האָב איך אים אַריינגעשריען, "איך האָב אייך אָקערשט אַוועקגעגעבן צוואַנציק דאָלער!"
— וואָס זשע ווילט איר? — מאַכט צו מיר דאָס קאַסירערל און פאַרשניצט זיך אַ בליי=פעדער.
— איך וויל, אַז דו זאָלסט נישט זיין אַזאַ עזות=פּנים! — זאָג איך — אַז נישט, כאַפּסטו אַ פלעם איבער די פּיסקעס, אַז דער גוטער=יאָר וועט דיך צונעמען.
מאַכט ער צו מיר: — מיסטער, וואָס ווילט איר? איך האָב אייך געגעבן אַ ביכל? — דאַצאָל!
— אָ, ניין! — זאָג איך — איך וויל מיט דיר מער נישט ריידן, דו, בלוט=זויגער — זאָג איך — וואָס דו ביסט. איך זע שוין — זאָג איך — אַז איך בין אַריינגעפאַלן אין די ריכטיקע הענט. גיב מיר צוריק — זאָג איך — ס'געלט און לאָמיר — זאָג איך — זיין אויס מחותנים.
מאַכט ער צו מיר: צימפּאַסיבל!
זאָג איך: — איכ'ל דיר באַלד געבן אַ צימפּאַסיבל, אַז דער גוטער=יאָר וועט דיך צונעמען, שווינדלער — זאָג איך — וואָס דו ביסט. מיט מיר — זאָג איך — וועסטו נישט מאַכן אַזעלכע שטיק. גיב אַהער די געלטער, זאָג איך — איידער — זאָג איך — איך רוף פּאָליציי און איידער — זאָג איך — איך שריי געוואַלד. גע=וואַ=לד! — צעשריי איך זיך אויפן קול — גע=וואַ=לד!
דערהערט, אַז איך שריי גוואַלד, איז ער שוין געוואָרן אַ ביסל ווייכער, דער בחור, און מיר גענומען געבן צו פאַרשטיין, אַז איצט קאָן ער מיר נישט צוריקגעבן ס'געלט, אַז איך מוז וואַרטן צוויי וואָכן. ס'אַ געזעץ אַזאַ.
זאָג איך: — אויב אַזוי, טאָ לייענט זשע מיר איבער, וואָס איר האָט אַריינגעשריבן אין ביכעלע. לאָמיך זען — זאָג איך — צי איר ווייסט, וואָס איר האָט דאָרטן אַריינגעשריבן. עפּעס — זאָג איך — האָט איר עס מיר געמאַכט צו שנעל. עס גלייבט זיך מיר נישט — זאָג איך — אַז מ'זאָל אַזוי גיך קענען פאַרשרייבן אַזויפיל געלט.
נעמט ער ביי מיר צו ס'ביכעלע און לייענט איבער, צוואַנציק טאָלער.
זאָג איך: — אָלרייט. געדענקט זשע! ס'איז צוואַנציק טאָלער! און זאָל די אידן — זאָג איך — וואָס שטייען לעבן פענצטערל זיין עדות. אידן — זאָג איך — זייט עדות, אַז איך האָב דאָ אין באַנק צוויי קנאַקעדיקע צענערלעך!
און איך גיי אַהיים מיטן ביכעלע.
מילא, פאַרשטייט זיך, אַז פון שלאָפן איז שוין געווען אָפּגערעדט. אַ גאַנצע נאַכט האָט זיך מיר געחלומט, אַז רויבער זיינען באַפאַלן די באַנק און מ'האָט אויסגערויבט וואו אַ פּעני. עטלעכע מאָל דורך דער נאַכט האָב איך זיך אויפגעוועקט און געשריען גוואַלד, און אַז ס'איז געוואָרן טאָג, האָב איך די ערשטע זאַך געכאַפּט דעם אויטאָ און אַוועקגעלאָפן צו דער באַנק.
***
זי איז געווען גאַנץ, נישט אויסגערויבט. אַ שטיין איז מיר אַראָפּ פון האַרץ.
נאָר אַזוי ווי איך בין אַזוי געשטאַנען ביי דער באַנק און באַטראַכט דעם פענצטער, איז מיר איינגעפאַלן, אַז די גראַטעס זיינען צו שוואַך און אַז מ'דאַרף האָבן נייע גראַטעס.
בין איך שוין אַזוי געשטאַנען מיטן לאָנטש=קעסטל אין האַנט און געוואַרט ביז דער פּרעזידענט פון באַנק וועט אָנקומען.
אַז דער פּרעזידענט איז אָנגעקומען, האָב איך אים פאַרנומען אין אַ זייט, אַז ער מוז האָבן נייע גראַטעס פאַר דער באַנק און נאָך מיין מיימונג — זאָג איך — איז די גאַנצע געביידע אַ שוואַכע און מען דאַרף זי איבערבויען. מען דאַרף זען — זאָג איך — אַז די גאַנצע געביידע זאָל זיין פון סאַמע מ י ר מ ל ש ט י י ן, ווייל מירמלשטיין — זאָג איך — איז האַרט.
מאַכט ער צו מיר: — אָלרייט. איך דאַנק אייך פאַר דער עצה.
זאָג איך: — געדענקט זשע, למען השם! אַ נייע געביידע פון מירמלשטיין! און נייע גראַטעס... און ס'זאָל זיין — זאָג איך — גוט באַוואָרנט... איך בין עקסטרע — זאָג איך — געקומען צו לויפן פון בראָנזוויל... ווייל ס'האָט זיך מיר — זאָג איך — געחלומט אַז מ'האָט אונדז באַגנבעט...
און איך לויף אַוועק צו דער אַרבעט.
פאַרנאַכט, אַז איך דאַרף אַהיימפאָרן, טראַכט איך: — איכ'ל פאַרבייגיין די באַנק, זען וואָס ס'הערט זיך. מ'קען קיינמאָל נישט וויסן — טראַכט איך — ווי אַזוי אַ זאַך מאַכט זיך. ס'אַמעריקע! — טראַכט איך.
איך קום אַזוי צו צו דער באַנק און איך גיב אַ קוק, זע איך: עפּעס אַ איד פליט אַרויס פון באַנק און — הייבט אָן לויפן.
הייב איך אָן שרייען גוואַלד! און — איך לויף אים נאָך... אַזוי לאַנג ביז וואַנען אַ פּאָליציאַנט האָט אים אָפּגעשטעלט. און וואָס, מיינט איר, האָט זיך אַרויסגעוויזן? עס האָט זיך אַרויסגעוויזן, אַז דער איד איז אָנגעשטעלט אין באַנק און אַז ער איז געלאָפן כאַפּן אַ טראַמוויי, ווייל די ווייב גייט אים צו קינד מיט אַ מיידעלע.
האָט איך מיך אַ קאַפּעלע פאַרשעמט און אַהיימגעפאָרן.
***
אָבער שלאָפן האָב איך ווידער נישט געקענט.
אַ גאַנצע נאַכט האָט זיך מיר אַלץ אויסגעדאַכט, אַז דאָס קאַסירערל, וואָס האָט מיר געגעבן ס'ביכל, האַלט אין דער האַנט אַ זעקל מיט געלט און לויפט. און איך נאָך א י ם... און איך האָב ווידער עטלעכע מאָל געשריען גוואַלד פון שלאָף און געוואָרפן מיט די הענט, און שיער דערהרגעט דאָס קינד...
צו מאָרגנס גאַנץ פרי בין איך אַוועק צו אַ לאַנדסמאַן, וואָס וואויננט גראָד אַנטקעגן דער באַנק, און איך האָב אים צוגעזאָגט דרייסיק פּראָצענט פון דעם פאַרלוסט, אַבי ער זאָל האַלטן אַן אויג אויף דער באַנק און ער זאָל זי וואַטשן. "וואַטש!" — האָב איך אים געבעטן — "זיץ און וואַטש! לאָז נישט אַראָפּ — זאָג איך — אַן אויג פון דער באַנק, און אַזוי גיך — זאָג איך — ווי גאָט וועט מיר העלפן און די צוויי וואָכן וועלן בשלום אַריבער, איז כאַפּ איך גלייך אַרויס — זאָג איך — די צוואַנציק טאָלער און לאָזן זיך — זאָג איך — אָנצינדן אַלע בענק. מער — זאָג איך — טרעט איך דאָרט נישט אַריבער די שוועל!"
דערווייל גייען אַוועק נאָך צוויי טעג, לייען איך אין די צייטונגען, אַז מ'האָט באַגנבעט אַ באַנק, ערגעץ אין די בראָנקס. לויף איך אַוועק צום פּרעזידענט פון מיין באַנק און זאָג אים:
— ס'איז ביטער!
מאַכט ער צו מיר: — וואָס איז דער מער?
זאָג איך: — מ'גנבעט!
זאָגט ער: — ביי מיר וועט מען נישט גנבענען! מיין באַנק איז באַוואָרנט.
זאָג איך: — נו, און וואָס טוט איר, למשל, אַז אייער קאַסירערל כאַפּט=צו ס'געלט און אַנטלויפט?
זאָגט ער: — מיסטער, איר ווייסט נישט וואָס איר רעדט!
זאָג איך: — נו, מילא... ווייס איך נ י ש ט וואָס איך רייד... ס'איז מיר נישט געלעגן... אָבער נייע גראַטעס האָט איר געמאַכט?..
זאָגט ער: — ניין.
זאָג איך: — נו, און די געביידע האָט איר איבערגעבויט, צי אויך נישט?
מאַכט ער: — ביטע, הערט אויף צו באַדערן.
זאָג איך: — אויב איר האָט נישט געמאַכט קיין נייע גראַטעס און די געביידע האָט איר אויך נישט איבערגעבויט, און דאָס שיינע קאַסירערל אייערס האָט איר נישט אָפּגעשאַפט, טאָ גיט זשע מיר אַהער — זאָג איך — די געלטער!
זאָגט ער: — איר מוזט וואַרטן ביז וואַנען עס וועט זיין פולע צוויי וואָכן.
זאָג איך: — אָלרייט. איכ'ל וואַרטן. אָבער ווייסט איר וואו איכ'ל וואַרטן? אָט דאָ אינדרויסן, פאַר דער באַנק וועל איך וואַרטן. איר וועט ביי מיר — זאָג איך — קייען די ערד און קיין סאַטיספאַקציע — זאָג איך — וועט איר ביי מיר נישט אויספירן. איך זאָל אַפילו וויסן, אַז מיינע קינדער וועלן בלייבן אָן אַ טאַטן, וועל איך מיך נישט רירן פון דרויסן, ביז וואַנען איכ'ל נישט האָבן צוריק דאָס געלט. איכ'ל נישט איבערלאָזן — זאָג איך — די באַנק אויף הפקר. איך — זאָג איך — וועל וואַטשן און מיין לאַנדסמאַן, וואָס וואוינט קעגנאיבער, וועט וואַטשן... ס'עט זיך — זאָג איך — טאָן חושך! אָט אַזאַ מין איד בין איך!... איכ'ל דאָ שטיין אינדרויסן — זאָג איך — אין די גרעסטע פרעסט, און לאָמיר זען — זאָג איך — טוט מיר עפּעס!
מאַכן ער צו מיר: — איר זייט אַ מאָדנער מענטש, קומט אַראָפּ מיט מיר אונטן אין באַנק, וועל איך אייך הייסן אויסצאָלן — זאָגט ער — אייערע צוואַנציק דאָלער.
זאָג איך: — ניין! אַזעלכע מאָנקי=ביזנעס גייען ביי מיר נישט, און ווייל — זאָג איך — איר ווילט מיר צוריקגעבן ס'געלט, וויל איך עס דווקא נישט נעמען. איר קענט מיך — זאָג איך — נישט צווינגען דערצו...
זאָגט ער: — אָלרייט, נעמט נ י ש ט אַרויס ס'געלט.
זאָג איך: — נעווערמאַין, "נעמט נישט אַרויס ס'געלט". אַז איכ'ל וועלן, וועל איך אַרויסנעמען.
זאָגט ער: — ביטע, גייט אַרויס און הערט אויף נודיען!
זאָג איך: — אָלרייט, איך גיי, אָבער איכ'ל ש ט י י ן א י ן ד ר ו י ס ן. אין די גרעסטע פרעסט וועל איך שטיין אינדרויסן און וואַטשן מיינע געלטער. און מיין אומשולדיק בלוט — זאָג איך — און דאָס בלוט פון מיינע אומשולדיקע יתומים וועט פאַלן — זאָג איך — אויף אייערע קעפּ. באַנדיט, — זאָג איך — וואָס איר זייט! די עלעקטרישע שטול — זאָג איך — איז פאַר אייך ווייניק... היצל! מערדער! געוואַל=ל=ד!
און איך נעם שרייען מיט אַלע כוחות.
***
דער סוף איז געווען, אַז מ'האָט מיר אָפּגעגעבן די צוואַנציק דאָלער און, אַהיימגייענדיק פון באַנק, האָט מען זיי ביי מיר אַרויסגעגנבעט פון קעשענע...
און פון דעמאָלט אָן האָב איך זיך געגעבן אַ שבועה, אַז מיין פוס זאָל נישט אַריבערטרעטן די שוועל פון אַ באַנק. ס'איז רעגעלע באַנדיטן, איז דאָס! קעשענע=גנבים! לאָזן זיי זיך אָנצינדן!
~~~~~
דער קלאַסישער אידישער הומאָריסט משה נאַדיר (ריכטיקער נאָמען פון דער היים: יצחק רייז) איז געבאָרן געוואָרן אין נאַראַיעוו אין דער מזרחדיקער גאַליציע אין 1885; ער איז געשטאָרבן אין וואודסטאָק, נ.י. אין 1943.
| 
